Jose Manuel Pereda: “Gizarte-eredua: desberdintasuna”

Datuak ugariak diren mundu batean bizi gara eta, hala ere, ez dugu desberdintasunari buruzko oinarrizko informaziorik. Nahiz eta mundu osoko gobernuek urtero argitaratzen dituzten hazkunde ekonomikoari buruzko zifrak, ez dute zehazten nola banatzen den hazkundea biztanleen artean. “

Esaldi horrekin hasten da Parisko Ekonomia Eskolako eta Kaliforniako Berkeleyko Unibertsitateko Munduko Desberdintasun Laborategiaren txostena, mundu osoan desberdintasuna bultzatzen duten faktoreak ulertzen laguntzeko konpromisoa duten ehun gizarte zientzialari baino gehiago biltzen dituena.

Txosten horretan jasotzen denez, errentei dagokienez, “Munduko biztanleriaren % 10 aberatsenak munduko diru-sarreren % 52 jasotzen du gaur egun, eta biztanleriaren erdia pobreenak, berriz, % 8,5 irabazten du”.

Pilatutako aberastasunari dagokionez, munduko desberdintasunak are nabarmenagoak dira. “Munduko biztanleriaren erdia pobreenak aberastasun osoaren % 2 baino ez du. Aitzitik, munduko biztanleriaren % 10 aberatsenak aberastasun guztiaren % 76 du. “

Munduko eta Espainiako desberdintasunaren arrakala bi parametroetan zabaldu da, urtero irabazten dugun horretan eta urte askotan metatzen dugun horretan. Klase aberatsa gero eta gehiago bereizten da klase ertain eta pobreetatik.

Desberdintasuna nabarmen aldatzen da eskualde berdinzaleenaren (Europa) eta desberdinenaren (Ekialde Ertaina eta Ipar Afrika) artean. Batez besteko diru-sarrera altuagoak dituzten herrialdeak ere, batzuk oso desberdinak dira, AEB kasu; beste batzuk, berriz, nahiko berdinak dira, Suedia kasu. Gauza bera gertatzen da diru-sarrera txikiko herrialdeetan. Munduko Bankuaren arabera, desberdintasun-maila ongizate-dimentsio garrantzitsua da, eta ondorio zuzenak ditu herrialde batek bere pobrezia murrizteko duen gaitasunean.

Horregatik, desberdintasuna ez da saihestezina, baizik eta aukera politiko bati erantzuten dio.

1980az geroztik, bi ildo ekonomiko desberdin egon dira: Reagan eta Thatcher bezalako gobernu liberalak, Estatuaren esku-hartzerik eza defendatzen zutenak, zergak murrizten zituztenak jarduera handitzeko eta, horrela, diru-bilketa handitzeko. Eta bigarren talde bat aberatsek gehiago ordaintzea defendatzen duena, gizartea orekatuta egon dadin.

Aberatsenei zergak jaisteak diru-bilketa jaistea ekarri zuen, ez handitzea. Estatua gutxiago sartzen da.

Baina igoera ez da uniformea izan. AEB, Errusia eta India bezalako herrialdeek desberdintasunaren hazkunde ikusgarriak izan dituzte, baina Europan eta Txinan txikiagoak izan dira. Era berean, aberastasun pribatuak gora egin du, eta aberastasun publikoak, berriz, behera. Estatu Batuetan, Frantzian, Japonian, Erresuma Batuan, Alemanian eta Espainian, azken hiru urteetan, ondare pribatua handitu egin da, eta ondare publikoa, berriz, murriztu. Azken 40 urteetan, herrialdeak aberatsago bihurtu dira, baina bertako gobernuak nabarmen pobreago bihurtu dira.

Espainiak Europaren antzeko desberdintasun-mailak ditu, baina Europako batez bestekoaren gainetik dago zergen eta gizarte-transferentzien ondorengo errentaren desberdintasun-mailak aztertzen direnean eta pobrezia-arriskuan dagoen biztanleriaren ehunekoa aztertzen denean. Eta horrek adierazten du zerga-sistemak eta ongizate-estatuak birbanatzeko ahalmen mugatua dutela.

2020an, Espainiako biztanle pobreenen % 50ek, batez beste, hamahiru mila euro inguru jasotzen zituzten. % 1ek errenta osoaren % 12 baino gehiago biltzen zuen, batez beste urtean 380 mila euro sartuz, eta herrialdeko aberastasunaren ia % 24 metatzen du, 2013an baino hiru puntu gehiago.

Pandemiak solidarioago egingo gintuela pentsatu genuen, eta gizarte bateratu eta kohesionatuago bat.

Baina errealitateak gezurtatu egiten du. Atzean geratu ziren balkoietatik ateratako txaloak, bizilagunari animoa emateko abestiak. Orain, norbanakoaren eskubidea eta askatasunaz baliatzeko eskubidea aldarrikatzea nagusitzen da biztanleriaren sektore batean. Maskara ez erabiltzeko eskubidea, botiloia, bilera librea…

Era berean, koronabirusak ez du eten desberdintasun handiagorako joera. Alderantziz: prozesu hori azkartu egin du. Frantzisko aita santuak ere gaiaren berri eman du: “Pandemiak agerian utzi du munduan nagusi den desberdintasuna, ziurgabetasuna, larritasuna eta itxaropenik eza pertsona askorengan haztea eragin duena”.

Hala ere, herrialde aberatsetan, gobernuaren esku-hartzeak pobreziaren hazkunde masiboa saihestu du, ez ordea herrialde pobreetan. Horrek erakusten du gizarte-estatuek pobreziaren aurkako borrokan duten garrantzia, Lucas Chancel txostenaren egile nagusiak azaltzen duenez.

Bestalde, diru-sarreren eta aberastasunaren munduko desberdintasunek lotura estua dute desberdintasun ekologikoekin eta klima-aldaketarekin: igorleen % 10 gorenak isurketa guztien % 50 inguru eragiten du, eta % 50ak, berriz, guztizkoaren % 12.

Garapen sozialerako oztopo nagusietako bat desberdintasuna da. Alde ekonomikoarekin ez ezik, oinarrizko premiei edo giza eskubideei erantzutearekin ere badu zerikusia. Baldintza normaletan gabezia guztiak pack moduan doaz eta pertsona berberek pairatzen dituzte. Zirkulu horretatik ihes egitea zaila da. Pobrezia, oro har, herentziazkoa da.

Honaino iritsita, galdera hau egin daiteke: bidezkoa al da desberdintasun horiek egotea? Pobrezia existitzen da aberastasuna dagoelako. Ez da metaketa arazoa bakarrik, birbanaketa bidegabea ere bada.

Frantzisko aita santuak Evangelii Gaudium entziklikan dioen bezala, “Jabetza pribaturako eskubidea eta ondasunen patua elkartasunarekin eta bidezko zergekin orekatzen da. Ondasunen jabetza pribatua ondasun horiek zaintzeko eta handitzeko justifikatzen da, ondasun horiek guztion onerako hobeto izan daitezen “.

Euskadin, 1989an, industriaren gainbeheraren ondoren, Eusko Jaurlaritzako Lan sailburu José Ignacio Arrietak Pobreziaren aurka Borrokatzeko Plan Integrala, Gizarte Larrialdietarako Laguntzak eta Gizarteratzeko Gutxieneko Diru-sarrera jarri zituen abian, orain Diru-sarrerak Bermatzeko Errenta deritzona, eta gaur egun 370 milioi euroko aurrekontua duena, baliabide nahikorik ez duten familien oinarrizko beharrei erantzutea helburu duen prestazio ekonomikoa da. Tresna garrantzitsuak izan ziren eta dira Euskadin gizarte-kohesioari eusteko.

Irabazi asmorik gabeko erakunde pribatuek, hala nola Caritasek eta Elikagaien Bankuak, arlo horretan bertan laguntzen dute. Elikagaien Bankuak, adibidez, 24 mila familia baino gehiago eta lau mila kolektibo behartsu artatzen ditu hilero.

Baina, bai DSBEa bai erakunde horiek egiten duten lana ez dira kroniko bihurtu behar denboran zehar familia berentzat, baizik eta tresna baliagarriak dira, harik eta familia horiek lan-mundura itzuli arte. Hau da, soldatak oso txikiak badira, soldatapeko langileentzako laguntzen jasotzaile gisa ez da beharrezkoa den aldaketa hori gertatuko. Are gehiago, hazkunde ekonomikoa eta enpresen etekinen hazkundea kapitalaren eta langileen artean modu orekatuan banatzen ez badira, familia batzuek, lan egin arren, laguntzak jaso beharko dituzte duintasunez bizitzeko.

Horregatik, gizarte-politikekin batera, aberastasunaren banaketa ekitatiboa sustatuko duten lan- eta ekonomia-politikak egin behar dira. Ez da gobernuen lan bakarra. Gainera, norbanakoaren kontzientzia eta portaera berreskuratu behar da, kolektiboa norbanakoaren gainetik jartzeko.

Baina eredu honentzat ez doaz haize onak, kontrakoa baizik. Agian denok uste dugu beti aberatsen taldean egongo garela.

Noel Clarasó idazleari arrazoia ez ematea espero dut, zera esan zuenean: “Munduko dirua gaizki banatuta egongo da beti, inork ez baitu pentsatzen banatzeko moduan, dirua banatzeko moduan baizik”.