Enpresa baten lurralde-sustraitzea honela uler daiteke: “harreman sozialak errazten dituzten lurraldean kokatutako egitura sozial eta instituzionalen barruan harreman ekonomiko eta kulturalak txertatzea”
Hori da Orkestra-Lehiakortasunerako Euskal Institutuaren 2025eko Lehiakortasunari buruzko Txostenean jasotzen dena, behintzat. Txosten hori duela egun batzuk aurkeztu zen, eta gai hori gure konpainien nazioartekotze-testuinguru batean planteatzen da, zeina azken urteetan oso hegazkorra eta tentsio geopolitikoki tentsionatua agertzen baita.
Orkestra-Lehiakortasunerako Euskal Institutuko ikertzaileek jasotako definizio horrek agerian uzten du euskal enpresen errotzea, Pradalesen Gobernua gauzatzen ari den industria-politikaren ikur eta ikur bihurtu dena, ez dela izaera estrukturaleko eta juridikoko kontua, baizik eta “enpresaren eta lurraldearen arteko harreman bizia eta metatzailea”. Harreman hori bi planotatik ulertu behar da: lurraldearen inplikazioa, hau da, enpresak hurbileko ingurunearekin duen lotura maila, eta enpresak lurraldearen garapenari egiten dion ekarpen nabarmena jasotzen duen erakargarritasuna.
Orkestra-Lehiakortasunerako Euskal Institutuak eta Deusto Business Schoolek Gipuzkoako Foru Aldundiaren finantzaketarekin bultzatutako Errogi ikerketa proiektuak, enpresen errotzea neurtzeko programa aitzindari bati dagokionez, non guztira 50-10 milioi euroko diru-sarrerak zituzten 272 konpainia ikertu ziren, agerian uzten du, sustraitzea alderdi multidimentsional eta dinamikoa dela alde batera utzita, enpresa bat ez dagoela errotuta lokalizatuta dagoelako, baizik eta konektatuta dagoelako eta bere ingurunearentzat garrantzitsua delako.
Gogoeta horiek guztiak kontuan hartuta, harrigarria da Mikel Jauregi Industriako sailburuak airean eta argitu gabe uztea Ibermaticaren egoitza sozial berriaren kokapena, Donostia edo Bizkaia artean, Madrilen eta Sevillan hamabi urtez erromes ibili ondoren, orain “aberriratu” nahi den konpainiak bere sustraiak Gipuzkoako hiriburuan eratu zenetik hondoratu dituela erreparatu gabe. Ez da ulertzen erreskatatutako Ibermatikako akziodunetako bat izango den Eusko Jaurlaritzako kide batek inguruabar historiko hori eta enpresak Donostiarekin duen lotura estua kontuan ez hartzea, baizik eta Bizkaiko bazkideren bat Donostiako konpainia zaharraren eskaintzarekin egin den partzuergoan sartzea sustatzeko edo Kutxa Fundazioaren partaidetza behartzeko, izan ere, Kutxa Fundazioak, oraingoz, uko egin dio egunkariek ezagutu zuten eragiketa horretan parte hartzeko gonbidapenari.
“Ez da ulertzen erreskatatutako Ibermatikako akziodunetako bat izango den Eusko Jaurlaritzako kide batek inguruabar historiko hori eta enpresak Donostiarekin duen lotura estua kontuan ez hartzea“
Norbaitek azaldu beharko du BBK Banku Fundazioak gidatutako eragiketa horretan ez zela hasieratik Kutxa Fundazioarekin kontatu, nahiz eta Kutxabankeko bigarren akzioduna izan, Ibermáticaren “aberriratzean” ere parte hartzen baitu, eta ekimena jendaurrean ezagutu eta egun batzuetara nola jaso zuen sartzeko proposamen bat, 60 milioi euroko ekarpenaren baldintzapean, erantzun azkar bat eskatzeko, eskaintza Ayesa saltzaileak irekitako eskaintzan aurkezteko epeak kontuan hartuta.
BBK Banku Fundazioak eta Kutxabankek 100 milioi euroko ekarpena egiten zuten, Kutxa Fundazioak 60 milioi euroko ekarpena egiten zuen eta Eusko Jaurlaritzak 40 milioikoa; gainerako 200 milioiak, Ibermática baloratuta dagoen 500 milioiak osatu arte, finantza-zorraren bidez bideratuko dira, eta ez zuen erantzunik izan, planteatutako premiengatik eta Gipuzkoako fundazioa egiten ari den inbertsio-politikagatik.
Ez du inolako zentzurik galdera hori airean uztea eta etorkizuneko erabakia akziodun berrien esku uztea, 2013an zuen aktibo eta potentzial guztia debaluatu duten arrisku kapitaleko bi funtsen jabe izan den enpresa bat berreskuratzeaz hitz egiten ari denean, Kutxabankek – konpainiaren akziodun nagusiak, une horretan tituluen % 48rekin – saltzea erabaki zuenean. Orain, hamabi urte geroago, partzuergo bateko kide gisa itzultzea erabaki du, herri honentzat zuen aktibo estrategikoa ebaluatu gabe borondatez ondorioztatu zena berreskuratu nahi duena.
Ibermática Donostiako teknologia konpainia bat da, 1973an sortu zenetik, orduko Donostiako Udal Aurrezki Kutxaren ekimenez. Kutxabanken oinordekoa da, eta Telefonica aitzindaria izan zen garai hartan gutxi garatuta zegoen eta bi urte geroago Microsoft, Apple edo Google bezalako enpresak sortzen ikusiko zuen esparru batean, adibide batzuk jartzearren. Donostian bada informazioaren teknologiei lotutako ekosistema bat, EHUko Informatika Fakultatearen ingurukoa. 1976an sortu zen, Madrilgo eta Bartzelonako fakultateekin batera (garai hartan Espainiako Estatuan zeuden bakarrak).
“Horren ondorioz, enpresa asko sortu dira, batzuk nazioartean ospe handia dutenak”
Ibermatikaren egoitza nagusia Bizkaian kokatu behar dela azaltzeko arrazoiak egon badaitezke, arrazoi berberak egongo dira Talgo madrildarraren egoitza sozial eta operatiboa Gipuzkoan kokatu ahal izatea ulertzeko, eta ez Araban – han ekoizpen planta bakarra baitauka –, hemen trenbide mugikortasunaren sektoreko Europako multinazional garrantzitsuenetako bat dugulako abantailarekin. Inork ez du zalantzan jarri Talgok madrildar izateari uztea Arabako nortasuna berreskuratzeko, eta, era berean, ez dirudi arrazoizkoa denik Bizkaiko instantzia batzuetatik herrialde orekatu baten eredutik Ibermática bere jatorrizko kokapen historikotik berriro deslokalizatu nahi izatea.
Hala ez balitz, herrialde honen garrantzizko guztia Bizkaian zentralizatzeko etengabeko eta bidezko nahikeria baten azken kasua izango litzateke, Euskal Autonomia Erkidegoa (EAE) osatzen duten beste bi lurraldeen errealitate ekonomiko eta soziala kontuan hartu gabe, ikuspegi harrigarri batetik hartutako erabaki batzuen funtsik ezagatik bidegabekeria-egoerak eragin baititu.
Duela hiru urte, Donostiako Unibertsitate Ospitaleko 42 zerbitzuburuk Osasun Saileko eta Osakidetzako orduko arduradunen kudeaketa salatu zuten, hainbat jarduera lekualdatzeko ahaleginagatik, hala nola kartzinomatosi peritonealaren tratamendua, non erreferentziazko zentro bat den, bai eta ikerketa medikoari lotutako beste batzuk ere, Bizkaiko ospitaleetara. Saiakera horrek orduko Donostiako alkate Eneko Goiaren erreakzioa eragin zuen, euskal osasun sistema publikoan erreferente izateari uzteak Donostiako ospitalearentzat zekarren arriskua nabarmendu baitzuen.
Era berean, hiru euskal aurrezki kutxen integrazioari buruz hitz egin beharko litzateke, horrek ekarri baitu Kutxabanken egoitza eta erabakigunea eta operatiboa, ondoriozko bankua, Bilbon egotea, eta ez beste bi euskal hiriburuetako batean, edo Tecnalia zentro teknologikoak egoitza nagusia Bizkaian izatea, Gipuzkoak Euskadi osoko zentro teknologiko gehien zituenean, besteak beste, Tecnalia bera, horien guztien fusioari izena eman ziona. Euskaltel ere Bizkaian kokatu zen, nahiz eta garai hartan Gipuzkoako Foru Aldundiak ahalegin handia egin zuen lurraldean gera zedin, Donostiako Udal Telefono Sare zaharra gogoratuz, 1909tik 1970era arte funtzionatu zuena, Estatu osoko aitzindari eta berritzaileetako bat izan zelarik.
Herri honetako enpresen eta erakunde publikoen egoitza sozialen errepasoa egiten bada, Eusko Jaurlaritza eta Eusko Legebiltzarra izan ezik, balantzea atsekabegarria da Gipuzkoarentzat. Bizkaian 23 daude, hala nola EITB, EHU, SPRI, EEE, ETS eta abar, eta Araban 20, horien artean, Osakidetza, Ertzaintza eta Arkauteko ikastegia, horiek baitira finantza-baliabide publiko nabarmenak izateko garrantzitsuenak eta langile-plantilla esanguratsuak dituztenak. Gipuzkoan, Musikene, HABE, Etxepare Institutua, Euskadiko Orkestra eta Trenbidearen Euskal Museoaren egoitzak daude. Egoitza horiek guztiak kulturaren eta euskararen sustapenaren eta garapenaren munduarekin lotuta daude, eta haien jarduera eta eragin ekonomikoak nabarmen txikiagoak dira. Herrialdearen eredu orekatuaren adibide bat da, non ez den kontuan hartu bere lurraldeen errealitate ekonomikoa, soziala eta demografikoa.