Elikagai bat elkarte, institutu eta abarren batek egindako azterlan edo txostenetan oinarrituta iragartzen dela ikusten dudan bakoitzean, barkatu, ez naiz fidatzen. Gomendatzaile horietako askok izen ponpoxoa dute, erakunde ofizialari oihartzunak ematen dizkiona, baina pixka bat urratzen duzunean, ikusten duzu elkarte edo erakunde arruntak direla, eskaintzailerik onenari saltzen zaizkionak, eta haien izena ematen dute, gero etiketetan edo publizitatean erabiltzeko.
Nire irakurle-sufritzaileek ondo dakiten bezala, elikatze-katea, hobeto esanda, elikatze-katearen funtzionamendu txarra nire obsesioetako bat da; izan ere, gaur egun, elikagaiak nagusiki banaketa antolatuan erosten dira, eta nekazaritzako ekoizlearen eta azken kontsumitzailearen artean dauden kate-mailak gero eta ugariagoak dira. Horregatik, inoiz baino beharrezkoagoa da kate osoaren funtzionamendu hobe eta orekatuago baten alde lan egitea.
Horregatik, inoiz baino beharrezkoagoa da sektore ekoizleak eta kontsumitzaileak, bai eta gainerako tarteko kate-mailek ere, elikatze-kate osoaren ekoizpen-, manipulazio- eta merkaturatze-kostuak ezagutzea. Horrela, batetik, produktua eremutik ateratzen denetik kontsumitzaileak dendan ondo kontserbatuta, aurkeztuta, zatituta, pisatuta, etiketatuta eta merkaturatuta ikusten duen arte egiten diren lan guztiak gizarteari erakutsi ahal izango dizkiogu, kate-maila bakoitzeko bi, hasierako produktuaren inguruan balio erantsia nola sortzen den egiaztatzeko, eta, bestetik, balioa non geratzen den eta dauden kate-maila bakoitzaren irabazi-marjina zein den jakiteko, harik eta kontsumitzaileak PSPa (publikoarentzako salmenta-prezioa) ordaintzen duen arte.
Euskadin, urte batzuk daramatzagu horri buruz lanean, eta, pixkanaka, mekanismoa hobetzen ari gara. Eusko Jaurlaritzaren BEHATOKI behatokiak hainbat produkturen ekoizpen-kostuei buruzko txostenak egiten ditu, eta, oraingoz, nekazaritza-ekoizpenaren kostuak bakarrik hartzen ditu kontuan, eta, berandu baino lehen, gainerako kate-mailen kostuei buruzko txostenak sartu beharko dira. Izan ere, behi-aziendaren haragiari dagokionez, Harakai-Urkaiko kooperatiba nagusiaren eta Eroski banaketa-kate nagusiaren oniritzia jaso dute. Ikusiko dugu zer geratzen den.
Bitartean, Estatuan, ikusten dugu azterlan eta txosten batzuk argitaratzen ari direla, oso partzialak, oso lokalak, oso onarpen mugatuarekin, edo bat ere ez, katebegi erosleen aldetik, batez ere banaketa-kateen aldetik, eta egoera horretan, agerikoa da Nekazaritza Ministerioaren elikagaien prezioen behatokiaren erreferentzia ofizialik ez dagoela, ministro laua buru dela, nahikoa baita bertara jotzea egiaztatzeko erakunde horrek egindako txostenak 2018-2020 urtekoak direla. Ia ezer ez!
Ministerioaren gelditasuna dela eta, hainbat nekazaritza-erakundek ekoizleak jasotako prezioak eta kontsumitzaileak ordaindutako azken prezioa alderatzen dituzten txostenak argitaratu dituzte. Txosten horiek, produktu gehien-gehienetan, bi puntuen artean % 200-300eko gorakada erakusten dute, hau da, kontsumoa. Txosten horiek komunikabideen interesa pizten dute; izan ere, mezu sinple baina efektista baten bidez, herritarren alarmak pizten dituzte, eta horrek guztiak presioa eragiten du klase politikoan, ministroarentzat izan ezik, baita pelikulako gaiztoak bezala erretratatuta agertzen diren banaketa-kateentzat ere.
Bada, aste honetan, “Nekazaritzako elikagaien balio-katearen azterketa. Manuel Alejandro Hidalgo Sevillako Pablo de Olavide Unibertsitateko Ekonomia Aplikatuko irakasleak idatzitako metodologia, jatorri-helmuga prezioak zehatz-mehatz alderatzeko. Bertan, irakurritakoagatik, erakundeen txostenak behin eta berriz baztertzen dituen kontakizun bat eraikitzen du, sinplistak, populistak eta engainagarriak direlako. Banaketan gehiegizko marjinak daudela ukatzen du, eta behin eta berriz azpimarratzen du azterlan on batek lau maila hartu beharko lituzkeela kontuan: lehen mailako ekoizpenaren jatorri-maila, transformazio-maila, handizkariaren maila eta xehekako salmentaren kontsumitzaile-maila.
Bestalde, amorrua erakutsi nahi nuke esnearen balio-katearen adibidea egiaztatzean. Izan ere, azterlan honen arabera, ASEDAS banaketaren patronalak babestu eta lau haizeetara zabaldu du, eta abeltzainak % 25,6ko marjina garbia du, industriak % 7,6ko marjina negatiboa du, banaketa- eta logistika-kateak eta merkataritza finalistak % 0ko marjinarekin lan egiten dute, hezurrak, marjina gabe lan egiten dute. Abeltzainek informazio hau irakurtzean izango duten aurpegia imajinatzen dut. Horregatik, txosten horren zorroztasuna gutxietsi nahi izan gabe, utzidazue kontakizun horren aurrean dudan eszeptizismoa helarazten.
Baina, bukatzeko, ez azterlan honek ez beste inork esaten ez duena da arazoa dela prezioa goitik behera eraikitzen dela, dendatik landara, eta ez alderantziz. Alderantziz balitz, Elikadura Katearen Legeak iradokitzen duen bezala, ez izan zalantzarik emaitza erabat desberdina izango litzatekeela.