Duela urte batzuk, enpresa-proiektu berriak abian jartzeko ekintzaile-krisi bati buruzko eztabaida betean, Gipuzkoako enpresaburu beterano batek – ezerezetik martxan jarri zuen gaur egun bere sektorean erreferente den eta nazioartean ezarpen handia duen konpainia bat – adierazi zuen enpresa-bokaziorik eza gazteek ez zutelako “goserik” sentitzen, hau da, ez zituztelako beren belaunaldian zeuden beharrak, eta horrek kezka, jakin-mina eta aurrera egiteko eta etorkizuna lantzeko grina eragiten zielako.
Gure gazteen erosotasuna aurpegiratzen zuen, haien belaunaldikoen aldean. Izan ere, edozein lekutan piezak egiteko tailer txiki bat egiten zuten, edo, ingelesezko hitzik ere jakin gabe, lehenengo hegazkinean sartzen ziren azokak bisitatzeko eta atzerrian fabrikatzen zena “fusilatzeko”, hemen modurik onenean eta merkeenean erantzuteko.
Bistan denez, garaiak aldatu egin dira, eta espiritu ekintzaile hori orain beste modu batera garatzen da, duela urte gutxi batzuk pentsaezinak ziren industria- eta ekoizpen-sektoreetan hobeto hezitako gazteekin, iraultza teknologikoaren ondorioz, eta ekonomia globalizatu batean eta gorabehera geopolitiko mota guztien mende zegoen ekonomia batean lehiatu behar zuten gazteekin, baina aurreko belaunaldiak etengabe berrasmatzera behartzen zituen “gose” falta horrek, dirudienez, ez du berriro itzuli beharrik.
Ildo horretan, deigarria da Llorente y Cuenca aholkularitza-enpresako zuzendari nagusiak, Iñaki Ortegak, De verdad quieres ser CEO? liburua argitaratu berri duela egindako adierazpen batzuk. Lidergo ausarta, non baieztatzen baitu hamar kontseilari delegatutik zortzik ez dutela 30 hilabete baino gehiago irauten beren karguan, gizartean enpresekiko eta zuzendariekiko langileek duten mesfidantza dela eta, enplegatuen eta konpainien artean, batez ere gazteenen artean, dagoen emozio- eta bizi-konexio faltaren ondorioz.
Ortegaren arabera, agintzen dutenekiko mesfidantza horrek – gainerako enplegatuekin alderatuta diru asko irabazten dutela uste da, baina karguak dakartzan uko-egiteak ezagutzen direnean oso litekeena da gaitzespena eragitea –, eta enpresan gertatzen denarekin identifikaziorik ez izateak, orain lehentasuna aisialdia dela eta lana aisialdia asetzeko behar diren baliabideak lortzeko bitarteko bat dela esan nahi du. Inplikatzeko eta karguak eskatzen dituen kontrapartidak hartzeko prest ez dauden zuzendari gazteen artean ere gertatzen da deskonexio hori, eta, beraz, kargu asko hutsik geratzen dira.
Hedonismoaren kultu hori, batez ere, Z belaunaldian gertatzen da, hau da, 1995 eta 2010 urteen artean jaiotakoen artean, Covid-19aren pandemian lan-merkatuan sartzen hasi zirenen artean. Zirkunstantzia horrek baldintzatu zituen, garrantzi maila berean aisialdia eta lana berdindu nahi izateraino. Jarduera bat bestea bezain garrantzitsua da.
Gipuzkoan kasu batzuek grafikoki erakusten dute planteatzen ari den lan-harremanaren esparru berri hori. Kasu zehatz bat surfa egiten duen gazte batena da. Lan-elkarrizketa batean, lan-ordutegia mareen taulara egokitzeko aukera planteatu zuen, bere kirol gogokoenaz gozatzen jarraitu ahal izateko, edo LHko irakasle batena, gaixotasun-bajaren ondoriozko ordezkapen luze baten aurrean lanaldi erdia eskatu baitzuen olatuak hartu ahal izateko. Era berean, industria-ingeniari bat, eskolatik atera berria, oposizio batera aurkeztu zen suhiltzaile plaza bat lortzeko, lan horrek bere kirol-jarduerari eusten jarraitzeko behar zuen denbora librea ematen ziolako. Adibide gutxi batzuk dira, eta anekdotikoak izan beharrean, kategoriaz igotzen hasi direla dirudi, adituen iritziz.
Langileek beren enpresekin duten desafekzio horren beste ondorioetako batek absentismo-tasa handiak dakartza, batez ere gazteen artean, eta Euskal Autonomia Erkidegoa (EAE) hirugarren postuan dago Estatuan, % 8,8rekin eta Estatuko batez bestekoaren % 7,1ekin, 2025eko ekitaldiaren itxierako datuen arabera.
Gaixotasun arruntak alde batera utzita, osasun mentaleko arazoak asko igotzen ari dira; izan ere, aldi baterako ezintasunagatiko baja guztien % 15,7 dira. Biztanleria langilearen zahartzea ere faktore erabakigarria da EAEn, baina paradoxa bat dago: gazteen lan-bajen indizea handiagoa da adinekoena baino. Horrek esan nahi du, zenbat eta zaharrago, orduan eta lan-baja gutxiago, baina iraupen luzeagokoak.
Berriki egin diren hainbat azterlan eta inkesten arabera, gazteek lehentasuna ematen diote lan egonkorrari, soldata duinari eta gozatzeko denborari, eta horrek agerian uzten du sektore publikoko enpleguak gero eta erakargarritasun handiagoa duela sektore pribatuarekiko, eta kasu bakoitzean egiazta daitekeela erakunde publikoek deitzen dituzten EPEetako hautaprobak egiten direla.
Egonkortasuna eta segurtasuna alde batera utzita, langileen artean oso baloratuak izaten jarraitzen baitute, batez ere belaunaldi gazteenen artean, 2008ko krisi ekonomikoaren eta 2020ko pandemiaren ondoren, enplegu publikoak soldata lehiakorrak eskaintzen ditu, EAEn Estatuko batez bestekoa gainditzen dutenak, kontziliazioa errazten dutenak, ordutegi hobeak, opor gehiago eta malgutasun handiagoa dutenak.
Urte honetan zehar, Eusko Jaurlaritza 4.749 lanpostu eskaintzen ari da guztira. Lanpostu horietatik gehienak, 2.433, Osakidetzara doaz, 1.019 Hezkuntzara, 719 Administrazio Orokorrera eta 436 Ertzaintzara. Horrek agerian uzten du enplegu publikoak duen erakargarritasuna, kontratazio-parametro zuhurragoetan eta soldata-maila ez hain interesgarrietan mugitzen den enplegu pribatuaren aldean. Azken 20 urteetan, sektore publikoan enplegu gehien sortu diren Estatuko hiru erkidegoetako bat da EAE. Denbora-tarte horretan, sektore publikoak EAEko enplegu osoan duen pisua 3,5 puntu igo da.
Testuinguru on honetan, Espainiako gobernuaren Merkataritzako Estatu Idazkaritzaren azken datuak gogoratzea da. Datu horien arabera, EAEko atzerriko inbertsioa 69 milioi eurokoa izan da aurtengo lehen hiruhilekoan, hau da, iazko aldi berean baino % 48 gutxiago. EAE bederatzigarren autonomia-erkidegoa da atzerriko kapitala eskuratzeari dagokionez, Murtzia, Aragoi edo Andaluziaren atzetik. Madrilek atzerriko inbertsioa polarizatu du, Estatura iristen denaren erdia bereganatuta, 3.367 milioi eurorekin.
Segur aski, autokonplazentzia utzi eta ereinotzetan lo egiteko garaia iritsi da, eta aurreko belaunaldietan zegoen espiritu ekintzailea eta gainditze-gogoa berreskuratzen saiatzeko garaia, horrexek ekarri baikaitu honaino. Berriz ere “gose” izatea, bai herrialde gisa, bai banaka, garai aldaketa baterako hasierarik onena izan daiteke. Zenbat eta lehenago, hobe.