Euskadiko nekazaritzako elikagaien sektoreak erronka konplexuei aurre egin behar die digitalizazioak, belaunaldien arteko erreleboak, ingurumen-jasangarritasunak eta klima-aldaketara egokitzeak markatutako testuinguru batean.
Egoera horretan, Neikerrek, Eusko Jaurlaritzarekin batera, 2,5 milioi euro baino gehiagoko inbertsioa mobilizatzen duten 13 ekimen garatzen ditu, osasun-zaintzara eta ezagutza zientifikoa lehen sektorera eramatera bideratuta, nekazaritzako, abeltzaintzako eta basogintzako ustiategien lehiakortasuna, erresilientzia eta errentagarritasuna hobetzeko.
Ekimenek euskal nekazaritza eta basogintza kate ia osoa hartzen dute. Batzuek osasun-zaintza indartzen dute “One Health” ikuspegitik, basa-faunari eta abereei eragin diezaieketen gaixotasun emergenteei aurrea hartzeko. Beste batzuk doitasunezko nekazaritzan, labore erresilienteagoen garapenean edo arraza autoktonoen kontserbazio eta hobekuntza genetikoan oinarritzen dira. Halaber, mahastietan, fruta-arboletan eta baso-sistemetan epe luzerako saiakuntzak egiten dira, eta ureztatzea, ongarritzea edo berotegiko ekoizpena optimizatzeko teknologia digitalak erabiltzen dira. Helburu komuna da sektoreko ziurgabetasuna murriztea eta aldaketa globalaren aurrean egokitzeko gaitasuna handitzea. Olatz Unamunzaga Neikerreko zuzendari nagusiaren ustez, “ekimen hauen helburua da emaitzak transferitzea ustiategien errentagarritasuna hobetzeko, animalien eta landareen osasuna indartzeko eta ekoizpen-sistemen iraunkortasuna bermatzeko”.
Proiektuak sektoreari aktiboki entzutetik sortu dira, eta benetako eragina izateko bokazioa dute. Batzuk Berritzen transferentzia-planaren barruan sartzen dira, beste batzuk “Agritech” ardatzaren parte dira teknologia aurreratuen ezarpena bizkortzeko, eta beste batzuk “One Health” ikuspegiari erantzuten diote, animalien, ingurumenaren eta gizakien osasuna integratzen duena, arrisku berriei aurrea hartzeko. “One Health” ikuspegi horrekin, adibidez, Neikerrek ganadua, basa-fauna eta gaixotasunak kutsa ditzaketen artropodoak zaintzeko programetan parte hartzen du. Beste proiektu bat Baltsan da, epe luzerako saiakuntzak egiteko lursail esperimentalen sare bat, ez bakarrik kanpaina batean zehar, ganadua hazteko eta hazteko modu desberdinen benetako eragina neurtzeko. Zehaztasuneko abeltzaintzaren esparruan, Neikerrek aurresateko eredu bat garatu du, haztegietan edo abereen gainean sentsoreak instalatuz, behiak edo ardiak kasu. Eredu horri esker, esne-ekoizpenaren erorketen % 81 aurrez daiteke, baldintza klimatikoen arabera.
% 97ko asmatze-tasa lortuz
Bestalde, Neikerreko landare-osasuneko laborategia da uztak hondatu ditzaketen izurriteen eta gaixotasunen aurkako lehen oztopoa. Arabako nekazaritzan garrantzia duten patataren laboreen kasuan, ikerketa-zentroak aeroponia bezalako teknikak entseatzen ditu, ekoizpena bikoiztea ahalbidetzen duena, baita dronen, uxatzaileen eta klon ekologiko berrien bidezko tratamenduak ere. Lan horri teknologia berrien lerro bat gehitu behar zaio, kamera eta sentsore hiperespektralak erabiltzen dituena Y birusarekin infektatutako landareak detektatzeko, ageriko sintomak agertu aurretik. Proba berrienek % 97ko asmatze-tasa lortu dute.
Neikerrek eremuaren arabera labore berriak ezartzeko aukera ere ebaluatzen du. Arabako Lautadan barazkiak eta lekadunak probatzen ditu, hala nola tipula, soja edo porrua. Arabako Ibarretan, oskoldun fruta-arbolak entseatzen ditu, hala nola intxaurrondoa eta hurritza. Eta Arabako Errioxan fruta-arbolen aukera aztertzen du, hala nola mertxika edo gerezia. Euskal negutegietan, birusekiko erresistenteak diren tomate-barietate berriak ikertzen ditu.
Gaur egungo mahastizaintzak aurre egin behar dio azken hamarkadetan ikusitako homogeneizazio genetikoa gainditzeari, klima-aldakortasunaren, izurriteen eta gaixotasunen aurrean erresilientzia hobetzeko. Premisa horrekin, Neikerrek Barietate Identifikazioko programaren fase berri bat jarri du abian, Arabako Errioxarako Mahastizaintzaren I+G+b Plan berriaren barruko ekimen nagusia. Proiektu hau Neikerren, Arabako Foru Aldundiaren eta Eusko Jaurlaritzaren arteko lankidetza instituzional estuaren emaitza da, eta duela gutxi EDA Drinks & Wine Campusek bat egin du lankidetza horrekin, lurraldeko mahastizaintzako ondarea zientziaren eta berrikuntzaren bidez babesteko helburuarekin. Ekimena ez da ekintza isolatua, baizik eta aipatutako I+G+b Planaren laborantza-dimentsioaren funtsezko zutabea.